راج چی ءَ بے سوب بنت؟

نبشتہ کار: ڈاکٹر مبارک الی

رجانک: بانڑی بلوچ

2012 ءَ شنگ بیتگیں کتاب”قومیں کیوں ناکام ہوتی ہیں؟”پٹ ءُ پولی کتاب ءَ گوشگ بوتگ کہ وھدے ریاست وتی آمدنی ءِ گیشتریں بھر ءَ مھلوک ءَ ابید وتی جند ءِ ادارھانی سر ءَ ھرچ بہ کنت گڑا آئی آسر بےسوبی بیت۔

دومی جھانی مزنیں جنگ ءَ پد وھدے کہ ایشیا ءُ اپریکہ آجو بوت اَنت گڑا ھمے اوست دارگ بوت کہ کالونیل اھد ءِ ادارہ ءُ ربیت ھلاس کنگ بنت ءُ نوکیں ڈیھے ءِ بنھشت ایر کنگ بہ بیت۔ آیاں ھمے جیڑ اِتگ کہ پہ اے درچ ءَ پیشیگیں ایردستیں راجانی سسا ھم مٹ کنگ بہ بیت۔ چی ءَ کہ یورپی زورگر ءِ وھد ءَ آیاں آئی دیم پہ دیمی گوں شان ءُ شرپ ءَ کرتگ اَت، بلے چہ آجوئی ءَ پد گوست ھژدری نہ بوتگ۔ نوں پہ راجانی باندات ءِ دیمروئی ءَ جیڑگی اَت۔ نوں گوست پہ آیاں یک جنجالے اَت، پمشکا یک نوکیں گوستانکے ءِ نبیسگ ھژدری اَت۔ ایشان ءَ کالونیل دور ءِ ردی ءُ نزوریانی سر ءَ سرپد بوگ ءِ جھد کنگی اَت ھمیشی سوب ءَ آیاں گوں پروش ءَ دیم پہ دیمی کنگی اَت۔

آجوئی ءَ پد ایشیا ءُ اپریکہ ءِ ڈیھاں وتی نزام برجاہ داشت۔ ھما رھشون کہ آیاں آجوئی زرمبشت ءِ پلہ مرزی کرت آ راج ءِ بامرد جوڑ بیتگ اِت اَنت۔ بلے لس مھلوک ءِ جھد ءُ دیمونی اِش مان نیارت اَنت۔ چی ءَ کہ آیان ءَ کالونیل وھد ءِ سیاسی نزام دوست اَت۔ پمشکا کہ آیاں پیشیگیں ریاستی ادارہ کہ آیانی تہ ءَ پوجی، نوکر، پولیس ءُ چیریں ادارہ ھوار اِت اَنت۔

ھما ڈیھ کہ اپریکہ ءُ ایشیا ءَ جمھوریت بندات بوتگ اَت آیان ءَ زوراکاں ھلاس کرتگ اَت ءُ زوراک توانمندی ءِ سروک جوڑ بوتگ اِت اَنت۔ گچینکاری ءِ جاہ ءَ ریفرنڈم ءِ روایت بندات بوتگ اَت دانکہ سرکاری پارٹی گچنکاری ءَ دیم پہ دیمی کرت مہ کن اَنت۔ اگاں گچینکاری کنگ بہ بیت گڑا آ داں ھدے ءَ دارگ بہ بیت۔ انچوش کہ پاکستان ءَ بوتگ۔ وھدے کہ زوراک ءُ سرکاری بھرگ واکدار بہ بنت گڑا ایشی آسر ءَ ردیں پالیسی ودی بیت ءُ گوں ایشی آسر ءَ ناشری ءُ باجگری گیشتر بیت۔ چونیں ھم شرگداری اوپار کنگ نہ بیت۔ نودربر، مزدور ءُ زالبولانی زرمبشتانی سر ءَ پابندی جنگ بیت۔ وانگی نساب مٹ کنگ بیت۔ گوستانک لگتمال کنگ ءُ راجی رھشوناناں بامرد ءِ شرپ دیگ بیت ءُ آیانی سر ءَ شرگداری کنگ نہ بیت۔ وھدے کہ سوسائٹی یے ءِ تہ ءَ پرک ءُ درک گیش کنگ بہ بیت ایشی آسر ءَ توانمند نہ تھنا مڈی یکجاہ کن اَنت بلکیں آ لب وار جوڑ بنت۔ وھدے مھلوک چہ وتی شرپ ءَ زبھر بنت ءُ گریبی ءِ زند گوازینگ ءَ لاچار بنت گڑا پمشکا برے برے ھمے جست ودی بیت کہ یورپی زورگر ءِ ایردستی شر اَت یا وتیگانی۔ Howard university ءِ یک پروپیسرے Nile Ferguson ءِ گوشگ اِنت ایشیا ءُ اپریکہ ءِ نوک آجو بوتگیں ڈیھ وتی جاورانی مٹ کنگ ءِ کابل نہ اَنت۔ پمشکا روکپتی زورگر ءِ زمہ واری بیت کہ آ پد ءَ کبزہ بہ کنت ءُ آیاں شر بہ کنت ءُ گوں نوکیں دور ءَ ھمگرنچ بہ کنت۔

بلے لھتیں بے سوبیں ریاستاں سوب کرتگ ءُ روکپت ءِ بازیں ردیں ھیال ھلاس کرتگ اَنت۔ پہ درور سنگاپور یک کسانیں جزیرھے کہ آئی کالونیل دور ءِ درسیتں نشان ھلاس کرتگ ءُ یک انچیں نزامے جوڑ کرتگ کہ چہ یورپ ءِ بازیں ڈیھاں گھتر اِنت۔ جنوبی کوریا ءَ چہ زورگر ءَ وتی آشوب بندات کرتگ بلے آئی جمھوریت آرتگ ءُ چہ مالی دیمروئی ءَ وت ءَ وشھال کرتگ۔ ملائیشیا ءَ چہ وتی  بودناکیاں وتی بے سوبی ھلاس کرتگ۔

نوں جست ایش اِنت کہ پاکستان ءَ را پہ سوبمند بوگ ءَ کجام پالیسی زورگ لوٹ اَنت۔ گوستانک مارا گوش ایت کہ پہ راجی دیمروئی ءَ ھژدری اِنت کہ آئی ءَ گوست ءِ زمزیل پروشگی اَنت ءُ گوست ءِ بھر بہ بیت یا کالونیل وھد ءِ پیداور ءُ اے درستانی ھلاس کنگ نوکیں جاورانی رد ءَ سیاسی، مالی ءُ چاگردی نزام جوڑ کنگ لوٹ ایت۔ نوکیں روایت ھما وھد ءَ ودی بنت کہ پہ آیاں جاہ ھالیگ بہ بیت۔ کوھن ءُ نوک ھوار بوت نہ کن اَنت۔

دوئیں امریکہ ءِ گوستانک نبیساں راجی بے سوبی ءِ سر ءَ تجزیہ کرتگ کہ ایشی وانگ پہ پاکستان ءِ زوراک ءُ سیاسی ٹولیاں ھژدری اِنت دانکہ آ ڈیھ ءَ چہ تباھی ءَ بہ رکین اَنت۔